Gia Tộc Hứa Bôn Hỏa 許本華 (Phần 1)

Gia Tộc Hứa Bôn Hỏa 許本華 (Phần 1)

“Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa” là câu ngạn ngữ nêu danh tứ đại hào phú Sài thành hồi cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Ba người được xếp trên trước đều là bậc quyền thế[1], còn Chú Hỏa tuy đứng hàng thứ tư nhưng lại là nhân vật để lại nhiều giai thoại cũng như công nghiệp nhất.


Hơn trăm năm đã trôi qua, biết mấy vật đổi sao dời. Những giai thoại quanh cái tên Chú Hỏa ngày càng huyền hoặc sai lạc; chẳng những thế, những vết tích công trình của gia tộc này để lại tuy vẫn tồn tại sừng sững đó nhưng chẳng mấy người biết rõ ngọn ngành. Sau cơn quốc biến 1975, con cháu dòng họ Chú Hỏa lần lượt rời bỏ miền Nam Việt Nam, chia nhau lập nghiệp khắp nơi trên thế giới, nhưng họ vẫn luôn có thể tự hào về những gì tiền nhân đã gầy dựng ở nơi đất lành Sài Gòn.

Lớp người đầu tiên chỉ biết chí thú làm ăn, chẳng hề nghĩ đến việc ghi chép sự tích công trạng của mình, khiến vết tích cũng như những giai thoại tuy nhiều nhưng phần lớn đều khác xa sự thực. Có rất nhiều thông tin liên quan đến gia đình họ, nhưng các dữ liệu lịch sử lại hết sức ít ỏi khiến những đồn đãi đủ kiểu sai lạc lan truyền vô tội vạ, người nghe chẳng biết đâu mà lần.

Trọng tâm loạt bài này nhằm làm rõ quá trình lập nghiệp của gia tộc Hui-Bon-Hoa ở miền Nam, hy vọng qua câu chuyện về một dòng họ Ba Tàu có thể giúp người đọc hiểu thêm phần nào những đóng góp của người Tàu ở miền Nam[2].

1- “CHÚ HỎA” LÀ AI?

Căn cứ vào tên Hui Bon Hoa được khai khi nhập Pháp tịch của “Chú Hỏa”, nhiều tài liệu Việt ngữ cho rằng tên thật của ông là Hứa Bổn Hòa 許本華[3]. Nhưng tra khắp thư tịch của người Tàu ở miền Nam thời đó sẽ chẳng tài nào tìm được cái tên Hứa Bổn Hòa 許本華. Theo đa số người Tàu sống lâu năm ở Sài Gòn-Chợ Lớn thì Chú Hỏa là đại từ dùng để gọi ông Huỳnh Trọng Huấn, người được xem là đại diện của gia tộc Hui-Bon-Hoa vào đầu thế kỷ XX.

Nhưng xét ra, danh xưng Chú Hỏa vốn cũng đồng thời gắn liền với cái tên Hui Bon Hua, tên Hui Bon Hoa này là do ông Huỳnh Văn Hoa 黃文華, thân phụ của Huỳnh Trọng Huấn khai khi nhập tịch Pháp. Hui Bon Hoa là ký âm của Huỳnh Văn Hoa theo phương ngữ Phúc Kiến. Còn tên Hứa Bổn Hòa chỉ là do ai đó dựa theo ba chữ Hui Bon Hoa mà đặt ra thôi.

Huỳnh Văn Hoa (1845-1901) còn có tên Huỳnh Tú Vinh, hiệu Tình Nham. Gốc tổ ở huyện Nam An tỉnh Phúc Kiến, đến đời ông cụ thân sinh của Hoa thì dời đến thôn Văn Táo, trấn Hòa Sơn, huyện Hạ Môn (Phúc Kiến). Năm 20 tuổi (1865), ông qua Việt Nam, đến Sài Gòn tay trắng lập nghiệp.

2- CHUYỆN LÀM GIÀU CỦA CHÚ HỎA

Về chuyện làm giàu của Chú Hỏa, trong dân gian lưu truyền nhiều giai thoại[4]. Thực ra Huỳnh Văn Hoa có được số vốn ban đầu là nhờ ở lòng tốt của ông. Số là ở Sài Gòn, ông có qua lại làm ăn với một người Pháp, anh bạn này xui rủi bị sạt nghiệp, Huỳnh Văn Hoa đã tận tình giúp đỡ lộ phí cho bạn về nước.

Cảm cái ơn đó, anh chàng người Pháp tiết lộ cho Hoa thông tin về khu vực nhà cầm quyền Pháp sắp quy hoạch để xây dựng thiết lộ. Huỳnh Văn Hoa bèn mua lại bãi lầy rộng lớn ở khu đó với giá rẻ, nhờ vậy ông được nhà nước thực dân đền bù số tiền lớn, Hoa có vốn mở tiệm cầm đồ đầu tiên của mình[5].

Ra tiệm chỉ là thoát kiếp làm công, còn để tạo dựng thịnh vượng cho cả một gia tộc lại phải phụ thuộc vào nhiều yếu tố như trí phán đoán nhanh nhạy, lòng quả cảm dám quyết đoán nắm bắt thời cơ, và cả ít nhiều may mắn nữa. Và trong quá trình kinh doanh của Huỳnh Văn Hoa, sự phối hợp gắn bó của ông với một người Pháp mới là quan trọng bậc nhứt.

Người đó là Antoine Ogliastro (1844-1908). Antoine xuất thân từ một đại gia tộc ở đảo Corse, lúc bấy giờ đã là một thương gia nổi tiếng, đầu tư trong nhiều lãnh vực. Năm 1875, ông thành lập công ty Anton – Aogeliya Manchester ở thủ đô Paris; 1876 là hội viên Hiệp hội Chambre de Commerce de Saigon và xây dựng một đồn điền hồ tiêu ở Hà Tiên; 1881 trở thành ứng cử viên đầu tiên trong cuộc bầu cử quốc hội Cochinchine (tức lãnh thổ Cộng hòa Tự trị Nam kỳ.thời Pháp); 1885 đảm nhiệm Phó Lãnh sự Tây Ban Nha; 1886 là Lãnh sự Ý; 1887 là đại diện Lãnh sự quán Ý tại Sài Gòn. Ngoài ra, ông còn là Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty tàu hỏa La Société générale des tramways à vapeur (SGTV), chủ Công ty xuất nhập khẩu Anton Aogeliya (Société commerciale d’import-export A. OGLIASTRO).

Huỳnh Văn Hoa luôn ghi nhớ công ơn Antoine đã dìu dắt cũng như tận lực sát cánh cùng mình trên bước đường chinh phục sự nghiệp lớn. Sau này, khi cả hai đã mất, vào thời kỳ kinh tế thế giới khủng hoảng 1929-1931, những người thừa kế của gia tộc Hui-Bon-Hoa đã hết lòng ủng hộ Công ty la Société Louis Ogliastro & Cie. của Louis Ogliastro – con trai Antoine Ogliastro – vượt qua giai đoạn khủng hoảng. Mối thâm giao giữa hai gia tộc Tây-Tàu này đến nay đã hơn trăm năm vẫn bền chặt như thuở ban đầu.

Trở lại với Huỳnh Văn Hoa. Năm 1887, để thuận tiện và được ưu đãi trong kinh doanh, theo gợi ý của bạn già Antoine, Huỳnh Văn Hoa nhập Pháp tịch, lấy theo tên thánh là Jean Baptiste Hui Bon Hoa. Cụm từ Hui-Bon-Hoa sau này được con cháu dùng làm họ, và “Chú Hỏa” cũng thành tên chung được truyền thừa để gọi người đứng đầu của gia tộc này ở Việt Nam qua các thời kỳ. Danh tiếng Chú Hỏa từ đó không chỉ lừng lẫy Sài Gòn mà còn vang dội khắp Nam kỳ, lan rộng toàn cõi Đông Dương. 1901, giao sự nghiệp ở Nam Việt lại cho các con, ông về Tàu thăm quê và bệnh mất ở đó, được an táng ở Tuyền Châu (Phúc Kiến), hưởng dương 56 tuổi.

Huỳnh Văn Hoa tuy mất, nhưng sự nghiệp cũng như phương danh “Chú Hỏa” đã có được những mảnh hổ xứng đáng kế thừa và phát huy.

_______

[1] Sỹ tức Huyện Sỹ Lê Phát Đạt (1841-1900); Phương là Đỗ Hữu Phương (1841-1914), còn gọi Tổng đốc Phương; Xường tức Bá hộ Xường Lý Tường Quan (1842-1896).

[2] Loạt bài này là kết quả việc đối chiếu các tài liệu Pháp, Nhật, Tàu, Việt; chủ yếu là dựa vào hai bài viết của hai thành viên gia tộc Hui-Bon-Hoa là Eddie Hui-Bon-Hoa và Odette Hui-Bon-Hoa. Trình độ ngoại ngữ của người viết thiệt là như hạch, toàn phải nhờ phần mềm hỗ trợ dịch thuật; việc lượng định tính chân thực của dữ liệu lại càng nan giải khiến bài viết phải sửa chữa, cắt bỏ và đứt đoạn nhiều lần.

Công việc khó nhằn này bắt đầu từ hơn 3 năm trước, cứ đứt rồi lại nối, mãi vẫn chưa hoàn thành. Vốn đã định chịu thua xếp lại cho khỏe, nhưng nếu không trình làng thì nhiều chi tiết lịch sử sẽ bị khuất lấp, nên nay post lên rỉ rả làm động lực để đi đến cùng công việc; hơn nữa biết đâu sẽ được người hiểu biết góp ý, giúp cho bài viết được hoàn chỉnh hơn.

[3] 許本華 phiên âm Hán-Việt là Huỳnh Bổn Hoa (thanh ngang không dấu), chữ Hoa (còn đọc là Huê) này chỉ đọc Hòa khi ký âm theo tiếng Quảng Đông. Năm 1960, Vương Hồng Sển ghi trong “Sài Gòn năm xưa”: “Hui Bon Hoa, tục danh Chú Hỏa, mặc dầu về sau danh vọng lớn, địa vị cao, cũng không ai gọi Ông Hỏa bao giờ. Sớm nhập tịch Pháp nên ký âm theo Pháp ngữ làm vậy rồi gọi như vậy cho đến đời đời, không rõ theo Hán tự hà danh hà tánh?”

(Nxb Tự Do, Sài Gòn 1961 – Phần 7: Nhân vật Hoa Kiều hồi Tây mới qua). Rõ ràng ông Sển cũng không biết tên họ thật của Chú Hỏa, nhưng sau đó một con giáp, năm 1973, đạo diễn Lê Hoàng Hoa làm phim kinh dị “Con ma nhà họ Hứa” (“Dạ Lý Hương Films” sản xuất), cốt truyện được cho là phỏng theo giai thoại về một cô con gái của Chú Hỏa.

Từ đó có thể thấy, vào lúc này, người ta đã bắt đầu lầm tưởng gia tộc Chú Hỏa thuộc họ Hứa. Và đến 2002, người viết bài này còn thấy trên tấm bảng trước cửa khu dinh thự cũ của gia tộc Hui-Bon-Hoa (được Việt cộng trưng thu làm Bảo tàng Mỹ thuật – số 97, đường Phó Đức Chính, quận Nhứt, Sài Gòn) kể lai lịch khu nhà cũng khẳng định Chú Hỏa tên thật là Hứa Bổn Hòa.

[4] Điểm sơ qua, có các giả thuyết kiêm lời đồn sau:
– Lúc mới đến Sài Gòn, Chú Hỏa làm công cho một chủ người Pháp. Nhờ siêng năng và đọc thông tính thạo nên được chủ Pháp trọng dụng. Chủ Pháp mất, đã để lại gia tài bạc vạn cho chú.
– Chú Hỏa hồi mới đến phải sống bằng nghề lạc-xoong, có lần chú mua được cái ghế nệm cũ, khi sửa lại để bán thì ông tìm thấy trong lưng ghế có túi vàng.
– Chú Hỏa mua nền nhà cũ để ở, tình cờ khi sửa nhà đào được cả hầm vàng.
– Chính quyền Pháp đấu giá thanh lý một lô máy truyền tin cũ, Chú Hỏa mua lại số hàng này và từ đống phế liệu đó… phân kim được cả đống vàng.
– Chú Hỏa mua bán đồ cổ, nhờ biết chữ Tàu nên ông thu mua được nhiều cổ ngoạn quý giá từ đời Hán, Nguyên, Thanh, nhờ đó mà phất lên.

[5] Khu bãi lầy khởi nghiệp “kinh doanh bất động sản” đó của Chú Hỏa sau này là tòa nhà Bureau du Chemin de fer của công ty Hỏa xa Đông Dương mạng phía Nam (Chemin de fer de l’Indochine, CFI, réseau du sud) nằm ở góc đường Hàm Nghi-Lê Lợi. Còn tiệm cầm đồ đầu tiên của Chú Hỏa là căn nhà nằm ở góc đường Phó Đức Chính – Nguyễn Thái Bình ngày nay.

(Nguồn FB Vinhhuy Le)

Please follow and like us: